KAKTUSY CHILIJSKIE
| Artykuł został napisany w 2004r., obecnie jest nieco, choć nieznacznie, zdezaktualizowany. Ukazał się on w piśmie Sukulenty |
|
Według Davida Hunta (1999, Cactaceae Checklist), w Chile występuje 11 rodzajów kaktusów podrodziny Cactoideae, obejmujących około 80 gatunków, 1 rodzaj z podrodziny Pereskioideae (Maihuenia) oraz przedstawiciele podrodziny Opuntioideae. Chilijska podrodzina Cactoideae obejmuje rodzaje:
Austrocactus
Browningia
Copiapoa
Corryocactus
Echinopsis
Eriosyce
Eulychnia
Haageocereus
Neowerdermania
Oreocereus
Weberbauerocereus
Geograficznie rzecz ujmując można te 11 rodzajów podzielić na dwa, prawie nie zachodzące na siebie obszary.
Skupmy się na razie na pierwszym obszarze. Na nim to, dużo większym niż drugi, obejmującym znakomitą część Chile, rosną "właściwe chilijczyki", tzn. rodzaje: Copiapoa, Eriosyce, Eulychnia, Austrocactus i Echinopsis. Obszar ten, to centralna i prawie cała północna część Chile z wyjątkiem wschodniej części najbardziej na północ wysuniętych regionów Tarapaca i Antofagasta. Najwięcej gatunków rośnie w bezpośredniej bliskości wybrzeża, co ma związek z możliwością pobierania przez rośliny wilgoci z mgieł nadciągających z nad oceanu, zwanych "camanchaca", wnikających w głąb lądu i zraszających glebę i rośliny. Szczególnie wyspecjalizowanymi rodzajami, jeśli chodzi o ten sposób pobierania wilgoci, jest Copiapoa i Eulychnia.
Ten właściwy obszar występowania kaktusów chilijskich można podzielić na dwie części. Część północna, to ta, gdzie deszcze pojawiają się sporadycznie lub wcale, a głównym żródłem wilgoci jest mgła z nad oceanu. Na obszarze tym występuje cały rodzaj Copiapoa, znaczna część gatunków z rodzaju Eriosyce, Eulychnia, Opuntia, kolumnowe Echinopsis.
Druga południowa część to obszar o klimacie śródziemnomorskim. Występują tu już rośliny, dla których umiarkowane i bardziej regularne opady są nieodzowne dla prawidłowego rozwoju - czyli cała chilijska część rodzaju Austrocactus oraz przedstawiciele rodzajów Eriosyce, kolumnowe Echinopsis, Opuntia oraz jeden reprezentant rodzaju Maihuenia (M. poeppigii).
Granica między tymi dwoma częściami przebiega między Fray Jorge a Valparaiso na szerokości geograficznej ok. 31 st. płd. Tutaj strefa półpustynna przechodzi w strefę klimatu śródziemnomorskiego.
Ponieważ granica obszaru, gdzie zamiast deszczów występuje mgła z nad oceanu, jest jednocześnie południową granicą występowania rodzaju Copiapoa (C. coquimbana), daje to wyobrażenie o tym, jak bardzo jest to wyspecjalizowany rodzaj jeśli chodzi o czerpanie wilgoci z mgieł. Rodzaj Copiapoa to małe do średniej wielkości kaktusy kuliste lub krótko kolumnowe. Mają prawie zawsze żółte kwiaty, dość podobne do siebie, często ładnie wybarwione naskórki pod wpływem intensywnego nasłonecznienia. Można podzielić je na gatunki z twardym i z miękim korpusem. Gatunki z twardym korpusem osiągają większe rozmiary, są ładniejsze, ale trudniejsze w uprawie. Gatunki z korpusem miękim - małe, mniej ciekawe, łatwe w uprawie. Wśród najciekawszych copiapoł można wymienić: C. solaris, C. atacamensis, C. columna-alba. C. cinerea, C. cinerea var. krainziana, C. longistaminea, C. dealbata. Copiapoa to jeden z dwóch, obok rodzaju Eriosyce, najczęściej zbieranych rodzajów kaktusów chilijskich przez kolekcjonerów.
Większość gatunków Copiapoa rośnie w bezpośredniej bliskości wybrzeża lub (i) w niezbyt dużej odległości (do 30 km wgłąb lądu). Jednak na południu, w bardziej wilgotnym klimacie, w dolinach rzek kilka gatunków i odmian sięga dalej (C. megarhiza,C. megarhiza v. echinata, C. hypogaea, C. humilis v. longispina).
Copiapoa dealbata, fot. Paul Klaassen,Copiapoa - Living on the Edge
Rodzaj Eriosyce jest największy liczebnie wśród kaktusów chilijskich, najbardziej różnorodny i najbardziej rozprzestrzeniony (obszar wystepowania sięga nawet wgłąb Peru). Zawiera on obecnie wiele starych rodzajów, takich jak: Neoporteria, Pyrrhocactus, Thelocephala, Islaya. O obu rodzajach, Eriosyce i Copiapoa. jest dużo wiadomości w internecie i literaturze (patrz: czasopismo Kaktusy i Inne) i nie będziemy ich tu omawiać.
Rodzaj Austrocactus występuje poniżej 34 st.Płd w Chile. Uznaje się w Chile 3 gatunki: Austrocactus spiniflorus, A. hibernus i, najbardziej popularny, A. patagonicus. Reszta nazw jest traktowana jako synonimy. Są to niezbyt duże rośliny, rosnące cereoidalnie do wysokości kilkudziesięciu cm., tworzące kępy (forma A. hibernus 'coxii' nie krzewi się). Z płożących się często pędów przeważnie wyrastają korzenie przybyszowe, które mogą z czasem stać się korzeniami palowymi. Żebra z brodawkami, średnica żeber - do 5 cm (u A. patagonicus do 8 cm).
Austrocactua spiniflorus jest najbardziej na północ wysuniętym gatunkiem. Występuje w regionie Metropolitana, na zboczach Kordylierów, niedaleko Santiago.
Austrocactus hibernus (syn. A. coxii, A. philippii, A. hanielii, A. intertextus) występuje dalej na południe, w prowincji Maule 35 - 36 st. płd w Kordylierach.
Praktycznie rzecz biorąc kaktusowa geografia Chile kończy się na prowincji Bio Bio 38 st. płd (Eriosyce subgibbosa i Maihuenia poeppigii), jednak jakimś cudem, odizolowany od reszty swoich towarzyszy 600-kilometrowym kaktusowym pustkowiem, znalazł sobie w prowincji Aysen niszę ekologiczną Austrocactus patagonicus (Cactus de la Patagonia). To najbardziej na południe wysunięty gatunek - występuje w prowincji Aysen 44 - 49 st. płd., w "ostrych" warunkach klimatycznych. Prowincja Aysen jest jednym z ostatnich miejsc na Ziemi, gdzie dzisiejsza cywiizacja nie zdążyła jeszcze odcisnąć swojego piętna.
Austrocactus patagonicus
Austrocactusy nie są zbytnio trudne w uprawie, łatwo się rozmnaża przez odrosty, natomist bardzo trudno z nasion. W zimie należy je trzymać, w chłodzie, 0-5 st. C, szczególnie A. patagonicus.
Spokrewnionym z rodzajem Austrocactus i Corryocactus, jest bardzo ciekawy, rodzaj Eulychnia - to mała grupa kolumnowo-drzewiastych kaktusów - gatunków jest kilka, jednak wciąż jest niepewność co do ich dokładnej liczby i ich okreslenia. Eulychnia rosną blisko wybrzeża, ich południową granicą występowania jest Los Villos w centralnym Chile, ok. 31 st płd, a więc, podobnie jak w przypadku Copiapoa, na granicy, gdzie strefa półpustynna przechodzi w strefę klimatu śródziemnomorskiego. Od tego miejsca siegają aż do Peru (E. ritteri). I również jak w przypadku Copiapoa, gatunki te są przystosowane do pobieranian wilgoci z mgieł. W tym celu wykształcają w naturze często długie i ładne ciernie.
Uprawa eulychni nie jest specjalnie trudna, trzeba pamiętać jednak o bardzo oszczędnym podlewaniu i przepuszczalnym podłozu - kaktusy te są odporne na przesuszenie. Należy je też spryskiwać w okresie wzrostu.
Eulychnia breviflora, fot. Paul Klaassen,Copiapoa - Living on the Edge
Drugim, wyraźnie wyodrębnionym, jeśli chodzi o florę kaktusową Chile, obszarem jest wschodnia część regionów Tarapaca i Antofagasta czyli "górny, prawy róg Chile", przy granicy z Peru i Boliwią. To jakby geograficzne "predłużenie" Peru i Boliwii. Granice tego obszaru, położonego na zachodnich zboczach Andów, wyznacza zasięg opadów przechodzących nad Andami zza ich wschodniej stony, choć w niektórych miejscach może nie padać nawet przez kilka lat - ten rejon to bardzo suche środowisko. Występują tam przedstawiciele rodzajów typowych właśnie dla Peru i Boliwii: Browningia candelaris - jeden z najbardziej dziwacznych kaktusów, Haageocereus fascicularis i haageocereus australis - kaktusy krzaczasto-pokładające się, Echinopsis (Soehrensia) formosa, Echinopsis (Lobivia) ferox, krzaczasto-kolumnowy Corryocactus brevistylus, krzaczasto-kolumnowy Weberbauerocereus weberbaueri, Neowerdermania chilensis, Oreocereusy: leucotrichus, varicolor i hempelianus, oraz kaktusy opuncjowate.
Echinopsis (dawna Soehrensia) formosa to kaktus kulisty mogący osiągnąć większe rozmiary, w naturze do kilkudziesięciu cm średnicy, o ładnych cierniach. Rośnie blisko granicy z Argentyną koło Sen Pedro de Atacama. W Chile występuje jej forma zwana dawniej Soehrensja uebelmanniana, dziś czasem określana jako Echinopsis formosa var. uebelmanniana, która jest mocniej ucierniona i która rożni sie od typowej E. formosa kwiatem, który jest wedlug relacji żółty lub zółty z czerwonymi końcówkami, podczas gdy typowa E. formosa ma kwiat czerwony.
Jeśli chodzi o Corryocactus brevistylus, to głównym jego obszarem występowania jest Peru. W Chile jego zasięg jest ograniczony do wschodniej części regionu Tarapaca. Na południu dochodzi do okolic miasta Mamina (quebrade de Imagua), 20 st. płd, na wschodzie przechodzi przez granicę z Boliwią. Występuje na wysokościach od 2700 (podnóża Andów) do 4000 m (okolice Parinacota - Parque Nacional Lauca, przy granicy z Bolivią). Największe zagęszczenie stanowisk jest w rejonie miasta Putre. Występuje częto razem z Oreocereus leucotrichus i Browningia candelaris. Zwany jest przez miejscowych mieszkańców "guacalla".
Corryocactus brevistylus to roślina kolumnowo - krzaczasta, rozgałęziająca się od podstawy. Pędy się nie płożą i jest ich kilka. Chilijska wersja C. brevistylus jest ciekawsza niż peruwiańska. Osiąga większą wysokość - do 5 m, często ma dłuższe ciernie. Średnica pędów - do 15 cm, podzielone na 6 - 10 żeber. Żebra podzielone na garby. Wełniste areole oddalone od siebie o ok. 2,5 cm.
Ociernienie jest bardzo zmienne, ale zawsze ciekawe. Cierni w areolach do 20, najdłuższe, środkowe, mogą dorastać w niektórych wyjątkowych przypadkach aż do ok. 45 (!) cm. Obok tak długich cierni, w tych samych areolach można jednocześnie zauważyć ciernie o długości zaledwie kilku mm. Kwiaty żółte (lub jasnożółte), dzwonkowate, krótkie - do 6 cm długości i średnicy ok 10 cm. Owocnia jest pokryta szczecinami i igłowatymi cierniami, czasem wełną. Kwiaty są nocne i pachnące. Pora kwitnienia - lato. Owoc okrągły.
Kaktus ten rośnie w podłożu mineralnym, o odczynie lekko kwaśnym, na bardzo suchych obszarach, o nieregularnych opadach. Tam gdzie występuje, roślinność inna niż kaktusy jest bardzo uboga.
Uprawa nie sprawia kłopotu, jeśli tylko będzie się przestrzegać jej podstawowych reguł w odniesieniu do kaktusów peruwiańskich, tzn. dużo światła, mało wody, dobrze przesuszać przed kolejnym podlaniem, nie spryskiwać zbyt mocno i często (trzeba bardziej suchego powietrze niż dla innych popularnych kaktusów), podłoże mineralne, przepuszczalne. Ponieważ jest to roślina właściwie górska, nie szkodzą jej lekkie spadki temperatury - podobnie jak oreocereusom, z którymi razem rośnie. Rośliny rosną szybko, nasiona są dostępne w handlu.
Przechodząc do Neowerdermannia chilensis - to kaktus ciekawy, mały płaskokulisty. Niestety trudniejszy w uprawie i nie polecany początkującym.
Prelekcja o Browningia candelaris jest niżej.
Chile to piękny i interesujący kraj, jak widać również kaktusy są tam piękne i interesujące.
Artykuł został napisany w 2004 r.
POŻYTECZNE LINKI
Copiapoa - Living on the Edge
Spiniflores
Zdjęcia na Flickr - Juan Acosta
Copiapoa
Cactaceae: Il genere Copiapoa
Kaktusy nie z tej ziemi - Browningia candelaris
Towarzystwo Przyjaciół Kaktusów Chilijskich i Peruwiańskich "Arequipa"
Polskie Towarzystwo Kaktusowo-Sukulentowe